anudinee

Name:
Location: Pune, Maharashtra, India

2.22.2020

राधा आणि राधिका

राधा.. हे नाव घेतलं आणि डोक्यात कुठेतरी कृष्णाचं नाव नाही आलं असा भारतीय सापडणं अवघड आहे. राधा कृष्णाच्या जोडीने कवि, शिल्पकार, नर्तक, चित्रकार अश्या अनेकांना भुरळ घातली आहे.

आत्ता इतक्यातच  एकामागून एक २ गाणी माझ्या कानांवर पडली आणि माझं हे विचारचक्र सुरु झालं कारण त्या दोन्ही गाण्यांतील सामान दुवा होता "राधा" ! गाणी  होती लगान सिनेमातील "राधा कैसे ना जले" आणि प्रसिद्ध मराठी गाणं "मी राधिका .. मी प्रेमिका"

दोन्ही गाण्यांची मध्यवर्ती व्यक्तिरेखा एकच - राधा. पण तिची दोन्ही रूप मात्र किती वेगळी आहेत. "राधा कैसे ना जले" मधली राधा कृष्णाची तक्रार करतेय. कृष्ण हा माझा सखा असताना बाकीच्या गोपिकांना हि भाव देतोच कसा हा प्रश्न तिला छळतोय. कृष्ण माझा एकट्याचा आहे अशी एक स्वामित्वाची भावना तिच्या मनात आहे. आणि आपण ज्याच्यावर जीव ओवाळून टाकतोय त्याच्यावर दुसरं कोणी प्रेम करू शकत हा विचार तिला सहन होत नाही. त्यामुळे माझ्यामते राधा च हे रूप एका अल्लड, नव्याने प्रेमात पडलेल्या, थोड्याश्या असुरक्षित असलेया प्रेमिकेचे आहे.

पण "मी राधिका" गाण्यातली राधिका कृष्णाच्या विचारात मग्न आहे. तिला स्वत: आणि कृष्ण सोडून हि जगात काही आहे याच भान उरलच नाहीये. स्वात:च्या प्रत्येक क्षणाचा, प्रत्येक श्वासाचा धनी कृष्ण आहे असं समजून "श्याम क्षण जगले मी" म्हणणा-या राधिकेच्या प्रती एक समर्पण भाव आहे. ती स्वत:आपल्या सख्याच्या सहवासासाठी आसुसले आहे पण तिची कृष्णाकडून ना कसली अपेक्षा आहे ना त्याचा कडे कुठली तक्रार. एखाद्यावर आपले प्रेम असणे म्हणजे त्या व्यक्तीवर आपली मालकी आहे हा विचारही तिच्या मनाला शिवत नाहीये. प्रेमाच्या या साधनेत रममाण झालेली राधिका एका  समंजस, जबाबदार व नि:स्वार्थ प्रेमाचं मूर्तिमंत उदाहरण वाटते.

राधा आणि राधिका, एकाच व्यक्तीची दोन रूप. एक चांगलं दुसरं वाईट, एक उत्कृष्ट तर दुसरं निकृष्ट असं काही नाही. आपापल्या ठिकाणी दोन्ही विचार योग्य. पण राधेच्या प्रेमात कृष्णाला बांधून ठेवण्याची इच्छा आहे तर राधिकेच्या मनी कृष्णाच्या मागे स्वत:ला झोकून देण्याची इच्छा आहे. यालाच प्रेमाची उत्क्रान्ती म्हणता येईल का? राधेचं  प्रेम पुढे उत्क्रान्त होऊन राधिकेच बनत का?

राधेच्या दृष्टीने सर्व विचार झाल्यावर शेवटी कुठे तरी हा विचार आल्याशिवाय राहात नाही कि कृष्णाला यातलं प्रेमाचं कुठलं रूप जास्त आवडेल ? बंधनात बांधून ठेवणार कि त्याच्यावर संपूर्ण विश्वास ठेवून त्याला बंधमुक्त व मोकळं  ठेवणार ?

काय वाटत तुम्हाला ?

1.03.2020

एक प्रश्न


अ :
मला एक प्रश्न पडलाय.
देव म्हणजे काय?
देव असतो का?
मला तर वाटत देव नसतो. कारण जर भूत नसत तर देव पण नसणार.
पण काही जण म्हणतात की देव आकाशात उंचावर असतो. पण मग इतके अंतराळवीर अगदी चंद्रापर्यंत जाऊन आले, त्यांना तर दिसायला पाहिजे होता ना.  तो नाही दिसला म्हणजे नसणार.
काही जण अस ही म्हणतात की देव म्हणजे चांगली माणसं. म्हणजे परत माणूस च ना.



आ  :

देव असतो. आपल्या आजूबाजूला एक शक्ती असते, ती दिसत नसली तरी त्याच अस्तित्व आपल्याला जाणवतं. 
त्यामुळे देव असतोच.
फक्त दिसत नाही म्हणजे ती गोष्ट नसतेच अशातला भाग नाही.
आता हवेचच बघ ना, हवा कुठे दिसते आपल्याला?

अ :
पण हवा "फील" होते ना. देव कुठे "फील" होतो? मग नक्की उत्तर काय आहे माझ्या प्रश्नाच ?


देव आहे का नाही हा प्रश्न अनादी काळापासून मानवाला पडलाय. त्यावर चालू असलेल्या एखाद्या गहन चर्चेतला भाग मी वर लिहिलाय असं तुम्हाला वाटत असेल तर तस काही नाहीये. हा अवघड उत्तर असलेला प्रश्न पडलाय वय वर्ष ७ असलेल्या एका मुलाला. मागच्या पिढीला याच वयात पडणारे प्रश्न लक्षात घेता नुसता प्रश्नच नाही तर विचार करायची पद्धत  फारच प्रगल्भ वगैरे आहे. हल्लीची मूल  फार लवकर मोठा विचार करायला लागली आहेत कि काय? यालाच उत्क्रान्ती म्हणायचं का?

हा संवाद असाच बराच वेळ चालू राहिला असता पण त्यातून एका मोकळ्या मनावर एका विचाराचा शिक्का मारला गेला असता. म्हणून "ब" म्हणजे मी खालील पवित्रा घेतला, बरोबर केल का मी?

ब :
बर  एक काम कर, तुझा प्रश्न एकदम बरोबर आहे.
या प्रश्नाच उत्तर आम्ही देऊ पण ते १०० टक्के बरोबर असेलच असं नाही.
त्यामुळे तू या  प्रश्नाच उत्तर मिळेपर्यंत तुझा  शोध चालू ठेव आणि जस जस तुला उत्तर मिळत जाईल तेव्हा आम्हालाही  सांगत रहा.

5.13.2018

कर्ता

कर्ता  ! शब्द तसा सुंदर आहे. गणरायाला संबोधताना रामदासांनी त्याला 'सुखकर्ता' असेच संबोधले आहे. म्हणजे सुख निर्माण करणारा. हा शब्द जेव्हा कुटुंबाच्या परिघात वापरला जातो तेव्हा मात्र तो अचानक थोडा संकुचित वाटू लागतो. कारण "घरातला कर्ता पुरुष" ह्या पुरुषी वर्चस्ववादी  वाक्यातूनच ब-याचदा  ओळख होते. किंबहुना 'पती' या शब्दाला 'कर्ता ' हा समानार्थी शब्द आहे हीच शिकवण  कायम दिली जाते व एका अर्थाने ती  समाजात रूढ केली जाते.

कर्ता  म्हणजे करणारा व्यक्ति  असा शब्द असेल तर तो पुरुषवाचक नसून व्यक्तिवाचक असू शकतो का? एखाद्या कुटुंबात, मग ते आजच , एकविसाव्या शतकातलं असो अथवा ई. स. पूर्व ५००० मधल, संसाराचा गाडा हाकणे हे एकाच नसून दोघांचही कर्तव्य असणार हे ओघानं आलं. आपापल्या शक्ती व गुण वैशिष्टयांनुसार स्त्री व पुरुषाने काही कामे वाटून घेतली व प्रथम मूलभूत गरज - अन्न गोळा करण्याचे काम पूर्वी पुरुषांनी आपल्यावर घेतले. काळानुसार यात बदल घडत जाऊन शिकारी वरून अन्न मिळविणे नोकरीवर आले. पण या एकाच कारणावरून पुरुष घरातला कर्ता  ठरतो का?

तस  बघायला गेलं तर याच काळाच्या ओघात स्त्रियांनी स्वत:मध्ये घडवलेले बदल बघितले तर सदैव उत्क्रान्त होत असलेल्या निसर्गाचे कौतुकच वाटेल. वाचून आश्चर्य वाटेल पण शास्त्रज्ञ आता या मतावर आले आहेत की मनुष्य कळपात राहत असल्यापासून स्त्रियांनी कुटुंबात फक्त मुलांचा जन्म , संगोपन ई. जबाबदा-या पार न पाडता संपूर्ण मानवजातीला वरदान ठरलेल्या एका अत्यंत महत्वपूर्ण शोधात आपले भरीव योगदान दिले आहे. तो शोध म्हणजे "शेती " ! होय, बी जमिनीवर पडल्यानंतर रुजते व झाड उगवते हा शोध शिका-यांना लागला नसून स्त्रियांना त्यांच्या अफाट निरीक्षण शक्तीच्या बळावर लागला आहे असे त्यांचे संशोधन सांगते असं माझ्या वाचनात आलेलं आहे.

तर याच स्त्रीयांनी काळाबरोबर पावले टाकत एके काळी पुरुषी सरंजामशाहीच्या वरवंट्याखाली भरडले गेल्यानंतर 'चूल व मूल ' ही बंधन झुगारून आज सर्व क्षेत्रात वेगवान मुसंडी मारली आहे. घरात 'कमविणे' ही एकट्या पुरुषांची मक्तेदारी राहिली नसून सर्वार्थाने सबला झालेल्या  स्त्रिया फक्त पैसाच नाही तर आदरही कमवत आहेत.

साहित्य, कला, क्रीडा असो अथवा सैनिक,वैमानिक, अवकाशवीर ; कोणत्याही क्षेत्रात महिला केवळ आहेत असे नाही तर अग्रेसर आहेत. आणि केवळ घराबाहेरच नव्हे तर ही सर्व शिखरे पादाक्रान्त करताना यासाठी निसर्गाने दिलेल्या आपल्या कर्तव्यालाही तेवढाच न्याय देऊन कुटुंबसंस्था बळकट ठेवण्यात सिंहाचा वाटा उचलत आहेत. मग नोकरी सांभाळून मुलांच्या शाळा, अभ्यास, पाहुणे-रावळे, आजारपण , वडिलधा-यांची काळजी व स्वयंपाक , या सर्व जबाबदा-या पार पाडणे ही सोपी गोष्ट नाही.

परंतु दुर्दैवाने आपण आज स्वत:ला कितीही पुढारलेले म्हणवत असलो तरी पण जुन्या विचारांच्या जोखडाला आपण एक समाज म्हणून पूर्णपणे झुगारून देऊ शकलेलो नाही. कुटुंबप्रमुख ही एखादी स्त्री असू शकते हा विचार फार कमी लोकांच्या पचनी पडतो. आणि त्यातूनच मग 'कर्तापुरुष ' वगैरे संकल्पनांचा पद्धतशीर वापर करून पुरुषी महत्व ठसविले जाते.

पण निसर्ग प्रवाही आहे आणि हा प्रवाह कायम चांगल्या बदलांच्या दिशेनी प्रवास करतो. त्यामुळे आता तरी 'जुने जाऊ द्या मरणालागुनी' म्हणत या संकल्पना बदलण्याची वेळ आली आहे कार्य येणार-या पिढीला जुनी व शिळी झालेली शिदोरी देण्यात काहीच अर्थ नाही, त्यांचा प्रवास बराच मोठा आहे व त्यांच्या क्षितिजांना विस्तारण्यात नव्या व ताज्या विचारांचा खुराक खूप गरजेचा आहे.

तेव्हा आजच कर्ता म्हणजे पती या विचाराला तिलांजली देऊन कर्ता म्हणजे 'करणारा मनुष्य' या संकल्पनेचा स्वीकार व पुरस्कार  करूया व समाजाला प्रगतिच्या वाटेवर चालते ठेऊया.

8.29.2009

दिवस नेमका कधी सुरु होतो आणि कधी संपतो?

नाही हा प्रश्न वाचून तुम्हाला मी खुळा आहे अस वाटेल कदाचीत! परंतु खरच हल्ली मला हा प्रश्न वरचेवर सतावायला लागलाय. जेव्हा जेव्हा मी रेलवे तिकीट काढायला जातो तेव्हा तेव्हा तर माझ्या विचारांची गाडी हटकून या प्रश्नाशी येउन थांबते.

आता बघा, शनिवारी रात्री, म्हणजे २९ ऑगस्ट च्या रात्री १२:३० ला पुण्याला गाडीत बसायचे असेल तर तिकिट काढताना कुठल्या तारखेचे काढाल? २९ तारीख टाकाल का? टाकलीत तर फसाल कारण रात्री १२ नंतर तारीख बदलते. म्हणजे अगदी विरोधाभासी वाक्यात सांगायचे तर "रात्री १२ नंतर दिवस बदलतो!" आहे की नाही अचंबीत करणारी गोष्ट?

म्हणजे दिवस आणि रात्र या शब्दांना अर्थच नाही? भारताचा स्वातंत्र्यदिन १५ ऑगस्ट आहे, ध्वजारोहण वगैरे कार्यक्रम सकाळी किंवा दिवसा ७ वाजता होतात. पण तरी सुद्धा नेहरूंनी केलेले भाषण हे शेवटी १४ ऑगस्टच्या रात्री १२ वाजताच केले होते ना?

आपण इंग्रजांकडून ब-याच गोष्टी जशाच्या तशा उचलल्या, ही त्यातलीच एक.खर म्हणजे रात्री १२ वाजता नवा दिवस सुरु होणार ही कल्पना कोणाची हे शोधून काढणे रंजक ठरेल. कारण भारतीय इतिहासात अशी नोंद असण कठीण आहे. ज्या संस्कृतीने सूर्याला "मीत्र" म्हंटलय ती संस्कृती त्याच्या आगमनानेच नवीन दिवसाचा प्रारंभ करणारी असली पाहीजे, त्याची पाठ वळताच दिवसाचा शुभारंभ करणारी नव्हे!

पण माझ्या मते आपण उप-यांकडून आपल्याला सोयीच्या ठरतील अशाच गोष्टी उचलल्या, चांगल्या असल्या तरी परंतु गैरसोईच्या ठरतील अश्या चांगल्या सवयी मात्र घेतल्या नाहीत. जर नवा दिवस पहाटे ५:३० ला सुरु झाला तर लवकर उठावे लागेल, नवीन वर्षाच्या स्वागताला मद्यधुंद होवुन पहाटे ५:३० ला उठणे केवळ अशक्य! त्यापेक्षा १२ पर्यंत धुंद होवुन नवा दिवस सुरु झाला म्हणत १०-१२ तास झोपणे सहज शक्य!

ह्या सर्व विचार मंथनाचा उद्देश असा कि मी आजही वाट बघतोय अशा एका बापुड्याची ज्याला दिवसाचे उत्साहाने स्वागत करणे म्हणजे काय हे कळलेय आणि जो माझ्या येत्या वाढदिवशी मला रात्री १२ ला झोपेतून उठवून ’हॅपी बर्थडे’ न म्हणता सकाळी ५:३०-६:०० ला ’गूड मॉर्निंग’ म्हणत ’हॅपी बर्थडे’ म्हणेल याची.

8.23.2009

घामाचा वास किती लोकांना आवडतो?

बस, लोकल अथवा कुठल्याही गर्दीच्या ठिकाणी सर्वात प्रकर्षाने जाणवणारा गंध म्हणजे घामाचा गंध! आणि हल्लीच्या टापटिपीनी राहाणा-या जगात या वासाला काहीच किंमत नाही. किंबहूना ’अंगाला घामाचा वास येणे’ हा एक कुचेष्टेचा विषय झालाय.

पण भारतासारख्या भौगोलीक पार्श्वभुमी लाभलेल्या देशात घाम हा येणारच! अगदी खर सांगायच तर ’घाम’ आणि ’भारतीय संस्कृती’ यांच एक अतूट नात आहे अस मला वाटत.लहानपणी ’स्कॉलरशीप’ च्या अभ्यासात मराठी म्हणी, वाक्प्रचार यांचा अभ्यास करावा लागायचा. तेव्हा ’घामाचा पैसा’, ’घाम गाळणे’, ’घाम फुटणे’, ’घामाने शिंपणे’ असे अनेक वाक्प्रचार माहित झाले. पण त्यांचा अर्थ कळायला वेळ लागला.

आता विचार करताना मला लहानपणी आई-वडीलांनी दिवसभर बाहेर कामावर राबून परत आल्यानंतर प्रेमाने पोटाशी धरलेले, कुशीत घेतलेले दिवस आठवतात. तेव्हा येणारा घामाचा वास अजुनही माझ्या लक्षात आहे. तेव्हा कळण्याच वय नव्हत पण आता समजत की तो घाम त्यांनी आपल्या पोरांच्या उज्वल भविष्यासाठी आटवलेल्या रक्ताच बाय-प्रॉडक्ट होता...पहिल्या पावसानंतर दरवळणारा मृदगंध पुढे येणा-या ’सोनियाच्या पीकाची नांदी’ असतो त्याचप्रमाणे आई-वडिलांनी गाळलेला घाम हा पुढे चालून मुलांच्या आयुष्यात ’सोनियाचे दिन’ यावेत यासाठी असतो.

माझे हे विचार हल्लीच्या ’डी-ओडोरंट’ च्या जमान्यात हास्यास्पद ठरण्याचाच संभव जास्त आहे. परंतु घामाच्या वासाला नाक मुरडणा-या लोकांपाशी माझी एकच विनंती आहे, कधीतरी मनापासून झटून एखाद्या गोष्टीसाठी घाम गाळा. त्या घामाचा वास तुम्हाला नाही आवडला तरी तुमच्या कामामुळे ज्याच भल झालय त्याला विचारा, त्याला हा ’घामाचा वास’ अत्तरापेक्षाही सुगंधी वाटेल.

आणि शेवटी ’दाम करी काम’ ऐवजी ’घाम करी काम’ झाल्यास या देशाचेही भले होईल .. !

4.19.2009


क्रिकेटप्रेमी श्वान ..!

आता लेखाच शीर्षक वाचून कोणाला वाटू शकत की समीर इसापनितीच्या धर्तीवर समीरनिती लिहीणार आहे म्हणून .. पण नाही .. बा वाचका(कोणी असले तर!) घाबरू नकोस..ही गोष्ट आहे क्रिकेटच्या मैदानावरची ...


आता प्रथम ’कुत्र्याविषयी’ ..

काल दिनांक १८ एप्रिलला आय पी एल ला दक्षीण अफ्रीकेत सुरुवात झाली ..भारतातुन ही स्पर्धा दक्षीण अफ्रीकेत हलवल्यामुळे भारतातील अनेक क्रीकेटप्रेमींमध्ये नाराजी आहे .. ऐन मे महिन्यात पोराटोरांच्या सुट्टीच्या वेळेत स्पर्धा म्हंटल्यावर तमाम भारतीय खूश होते .. पण निवडणुकांनीही बरोब्बर हीच वेळ पटकावली आणि तुमच्या आमच्या सारख्या ’आम आदमी’ ला मिळालेले हे सुखही काढून घेतले गेले ..



मग काय विचारता? एरवी कितीही मुर्दाडपणे वागला तरी स्वत:च्या सुख-सोयींवर गदा आली की मध्यमवर्गीय मराठी माणूस पेटून उठतो हे आपल्याला सांगणे न लगे .. त्यामुळे गल्ली गल्लीत ( दिल्ली पासून गल्ली पर्यंत हा वाक्प्रचार वापरणे कटाक्षाने टाळले ... आचारसंहीतेचे दिवस आहेत बाबा .. ) चर्चांना उधाण आले .. चर्चेचा विषय एकच ..


"अरे हट... दक्षीण अफ्रीकेत आय पी एल ठेवणे हास्यास्पद आहे .. तिथल्या लोकान्ना काय कळणार मुंबई इंडीयन्स काय चीज़ आहे ते .. तिथे केपटाउन डायमंड्स, जोहानस्बर्ग झूलूज अस काही असत तर गोष्ट वेगळी ... पण मुंबई ईंडीयन्स? गोष्ट पचत नाहीये ... (बात कुछ हजम नही हुई ही मुरलेली ओळ किती सहजपणे मराठीत आणलीय नाही? लेखकांच हे असच असत ... !)
अरे काळ कुत्र येणार नाही तिकडे हे सामने बघायला ..."

पण या सर्व बहाद्दरांना कुठे ठाऊक की ’ब्रँड आय पी एल’ काय चीज आहे आणि तिचे गुप्तहेर कुठे कुठे पसरलेत ..त्यांना हे तरी कुठी माहितीय की पुण्यातील सदाशीव पेठेतल्या वाड्यांना पोखरणा-या वाळवी (आणि त्यात राहणा-या लोकांच्या बिछान्यातील ढेकणं !) पेक्षाही ह्या गुप्तहेरांची पोहोच जास्त आहे ...
नाही तर मला सांगा "काळ कुत्र येणार नाही तिकडे हे सामने बघायला ..." या वाक्याला प्रत्त्युत्तर द्यायला लगेच त्यांनी ऐन सामन्यात खरोखरच मैदानातच "काळ कुत्र" कस काय आणल असत?
आता बोला! ( है कोई जवाब च भाबड भाषांतर .. )





तळटीप : या लेखापासून स्फूर्ती घेउन उद्या मराठीत "दक्षीण अफ्रीकेतला तो क्रिकेटप्रेमी श्वान आणि आपला ते भटक कुत्तरडं" ही म्हण वापरली जाऊ लागली तर त्याची स्फूर्तीस्थान कोण आहे हे चाणाक्षा वाचकांस सांगणे न लगे ..

7.29.2008

दोनच दिवसापुर्वीची गोष्ट. मी आमच्या ऑफ़ीसमधल्या लोकांसमोर माझ्या नुकत्याच पार पडलेल्या 'इंग्लंड-अमेरिका' दौ-याच्या सुरस कथा सांगत उभा होतो. मला त्यांनी विचारलेल्या 'आवडलेल्या ३ गोष्टी' कुठल्या या प्रश्नाला मी ३ शब्दांतच उत्तर दिल.

१. शिस्त
२. सेवा
३. नागरी जाण

आज मी 'सेवा' या शब्दामागे मला अभिप्रेत असलेल्या गोष्टी कुठल्या याचा जेव्हा विचार करतो तेव्हा त्यात काही फार मोठ्या अपेक्षांची यादी नसते. मला पैसे घेउन सेवा पुरवणा-यांकडून खालील गोष्टींची अपेक्षा आहे.

१. पैसे घेउन वस्तू दिली म्हणजे आपली जबाबदारी संपली असे न मानता ग्राहकाला त्या वस्तुकडून अभिप्रेत असलेले समाधान त्यास मिळते आहे का नाही हे पाहणे
२. ग्राहकाला 'दैवत' मानणे ही आदर्श संकल्पना बाजुला ठेवली व त्याला 'माणूस' म्हणून वागवले तरी चालेल पण त्याला 'भिकारी' म्हणून वागणूक देउ नये.
३. ग्राहकाला आपल्यामुळे मनस्ताप होणार नाही व आपल्यामुळे त्याच्या सेवेत खंड पडू नये याची काळजी घेणे.

आणि आज मी जेव्हा मला मिळणा-या सेवांकडे बघतो तेव्हा मला माझ्या कुठल्याच अपेक्षांची पुर्तता होताना दिसत नाही. आपल्या देशाच्या अवाढव्य लोकसंख्येमुळे सगळ्यांच्या सगळ्या मागण्या पूर्ण होणे अशक्य आहे या एकाच सबबीने आपली बोळवण केली जात आहे असे मला वाटते.

अगदी साधे व माझ्या स्वत:च्या घरीच घडत असलेले उदाहरण पहा.

घरी आम्ही जवळपास दीड ते दोन हजार रुपये मोजून ३ महिन्यांसाठीचे इंटरनेट कनेक्शन घेतले.

पावसाळ्याच्या सुरुवातीलाच इंटरनेट बंद पडल्यानंतर मला व घरच्यांना आलेले अनुभव

१. 'कस्टमर केअर' ला फोन केल्या नंतर कमीत कमी ५ मिनीटे कोणीच फोन उचलत नाही. 'कस्टमर केअर एक्झीक्युटीव' मोकळा नसल्यामुळे ५ मिनिटे गाणी ऐकत बसाव लागत.
२. तुमच नशीब जोरावर असेल आणि फोन उचलला गेलाच तर 'तांत्रीक अडचणीमुळे तुमचे इंटरनेट बंद आहे, एक दोन दिवसात सुरु होईल' असे ठोकळेबाज उत्तर मिळते. तुम्ही जास्तच खोलात जात असाल तर दोन तीन वेळा तुम्हाला मॉडेम चा कुठला दिवा लागतोय / बंद होतोय हे बघण्यास सांगितले जाते. त्यानंतर 'ईंजीनीअर पाठवतो घरी' असे सांगून तुम्हाला लटकविले जाते.
३. ईंजीनीअर घरी न आल्यामुळे जेव्हा तुम्ही परत फोन करता तेव्हा परत पहिल्या दोन पाय-या पुर्ण केल्या की मग तुम्हास 'तांत्रीक बाबी हाताळणा-या एक्झीक्युटीव्ह' कडे हस्तांतरीत करण्यात येते. येथे पुन्ह ५-१० मिनिटे गाणी ऐकल्यानंतर तुम्हाला २४ तासात काम होईल असे सांगितले जाते. तुमच्या भागात केबलचे काम चालु असल्या कारणाने सेवा बंद आहे असे गूळगूळीत उत्तर तुम्हाला मिळते. आणि पुन्हा काही प्रश्न असल्यास कृपया पुढील नंबर वर संपर्क साधा म्हणून पुन्हा पहिल्या 'कस्टमर केअर एक्झीक्युटीव्हचाच' क्रमांक दिला जातो!
४. शेवटी तुमची सेवा जवळ पास १०-१२ दिवसांनंतर पुर्वपदावर येते, पण या मागे तुम्ही दिलेल्या तक्रारीचा काहीच हात नसतो, ती तुमच्या सेवा पुरवणा-याची मर्जी असते!

वरील उदाहरणात ग्राहक कसा लुबाडला जातो याचे विवरण

१. 'कस्टमर केअर' क्रमांक 'टोल-फ़्री' नसल्यामुळे 'कस्टमर केअर एक्झीक्युटीव्ह' नसल्यामुळे ग्राहक जी एकच टेप वारंवार ऐकतो त्याचे ग्राहकाला पैसे लागतात !
२. आपल्य चुकीने ग्राहकाच्या सेवेत खंड पडत असल्यास त्यास योग्य तो मोबदला दिला जात नाही. ३ महिन्याच्या पॅकेज मधले १५ दिवस जर इंटरनेट बंद असेल तर ग्राहकाला ३ चे सव्वा तीन महिने करुन मिळत नाहीत. म्हणजे भरलेले पैसे ३ महिन्यांचे पण प्रत्यक्ष सेवा मिळणार अडीच महिने !
३. माझा सर्वात मोठा आक्षेप आहे तो म्हणजे जर सेवा पुरविणा-याला 'तांत्रीक अडचणींबद्दल' माहिती आहे तर ग्राहकाला आधीच फोन करून तुमची सेवा अमुक ते तमूक तारखे पर्यंत बंद राहणार आहे हे आधीच का सांगितले जात नाही? एरवी तुमची मुदत संपत आली आहे, मुदत वाढवायला अमुक तारखेच्या आत फी भरा असे मंजूळ आवाजात सांगणारे फोन बरे येतात?

आणि सर्वात विचार करायला लावणारी गोष्ट म्हणजे मी सांगीतलेले उदाहरण भारतातील सर्वात प्रगत समजल्या जाणा-या मुंबई शहरातील आहे ! जिथे मुंबईचीच ही स्थिती तिथे देशभरात काय अवस्था असेल?